Hluti af samantekt um verkefnið.

Nýtt verkefni í Úganda:

Kynbundin áhrif lofslagsbreytinga

"Loftslagsbreytingar  hafa mest áhrif á þá sem fátækastir eru. Vegna þess að stór meirihluti þeirra sem eru fátækir eru konur þarf að taka sérstakt tillit til þarfa þeirra þegar kemur að aðlögun að breyttum aðstæðum sem tilkomnar eru vegna loftslagsbreytinga," segir María Nandago, yfirverkefnisfulltrúi hjá Þróunar-samvinnustofnun í Úganda. Þar hefur verið komið á fót nýju samstarfsverkefni við innlend stjórnvöld í samvinnu við Noreg og Danmörku, sem ætlað er að auka þekkingu á kynbundnum áhrifum loftslagsbreytinga í Úganda og getu til stefnumótunar sem tekur tillit til þessa.

Fyrstu tveimur stigum verkefnisins er þegar lokið. Það fyrra fól í sér rannsókn á kynbundnum áhrifum loftslagsbreytinga í Úganda, sem framkvæmd var af Jafnréttis- og kynjafræðiskóla Makarere Háskóla í Úganda í samvinnu við innlend stjórnvöld. Í því seinna var sendinefnd Úganda til 17. Lofslagsráðstefnu Sameinuðu Þjóðanna (COP-17), ásamt ýmsum ráðamönnum, boðið á fund þar niðurstöður rannsóknarinnar voru kynntar.

Fundurinn var gífurlega vel sóttur, en þar var meðal frummælenda Rajendra Pachauri sem tók við Friðarverðlaunum Nóbels fyrir hönd milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar árið 2007 og María Mutagamba vatns- og umhverfismálaráðherra Úganda. Einnig voru á fundinum fjöldi þingmanna, ásamt fulltrúum ráðuneyta og opinberra stofnana, frjálsra félagasamtaka, háskólasamfélagsins og einkageirans.

Niðurstöðurnar rannsóknarinnar, sem kynntar voru á fundinum, eru margþættar. Að sögn Maríu var rannsókninni ætlað að gera úgandísku sendinefndinni kleift og hvetja hana til að móta sér skýra afstöðu til kynbundinna áhrifa loftslagsbreytinga fyrir COP-17 fundinn. Lögð áhersla á að kynna skýrar ráðleggingar sem rannsóknin hafði sýnt fram á að gætu haft mikil og jákvæð áhrif á stöðu og velferð fátækra kvenna. "Aðgangur að vatni og eldivið er sérstaklega mikilvægur vegna þess að loftslagsbreytingar hafa orðið til þess að konur þurfa nú að ganga mun lengri vegalengdir til þess að sækja vatn og eldivið fyrir fjölskylduna. Þessi áhrif eru sérstaklega alvarleg þegar konur eru vannærðar." Aðgangur að landi og auðlindum og stuðningur við sameiginlega ákvarðanatöku á heimilum voru aðrir mikilvægir þættir. Að auki kom skýrt fram að mikil þörf er á að mennta stefnumótendur, sveitastjórnir og aðra um nauðsyn þess að tekið sé tillit til kynbundinna áhrifa loftslagsbreytinga við stefnumótun og gerð aðgerðaáætlana vegna loftslagsbreytinga.

Næstu skref verkefnisins snúa annars vegar að því að halda ráðstefnu þar sem niðurstöðum COP-17 fundarins sem snúa að jafnrétti verður komið á framfæri og hins vegar að því að auka getu lykilaðila. Undirbúningur hefur þegar hafist fyrir mótun námsefnis fyrir námskeið sem haldið verður á fyrri hluta næsta árs. Sérstakur undirbúningshópur hefur verið skipaður, en í honum sitja fulltrúar frá Vatns- og Umhverfismálaráðuneytinu, Kynja-, Vinnu- og Félagsmálaráðuneytinu, samvinnuhópi Noregs, Danmerkur og Íslands, og sérfræðingar frá Alþjóðlegum jafnréttisskóla Háskóla Íslands. Íslensku sérfræðingarnir koma til Úganda í næstu viku, og fá þá tækifæri til þess að kynna sér aðstæður og safna gögnum, jafnframt því að byrja að þróa námsefni fyrir námskeiðið.  -PK, Kampala

Skortur á hreinlætisaðstöðu hefur skelfilegar afleiðingar:

Um 2.6 milljarðar manna hafa ekki aðgang að klósetti

WASH í úgandískum skóla - ákall um aðgerðir

Hreinlæti er fínt orð yfir ófínt umræðuefni: hvar fólk getur pissað og kúkað í næði, svo það sé sagt hreint út. Þetta er umræðuefni sem margir forðast en vandinn er engu að síður gífurlegur því 40% af íbúum heimsins búa við þær aðstæður að hafa ekki aðgang að klósetti. Við erum að tala um 2.6 milljarða manna, sem flestir búa í fátækum ríkjum Afríku og Asíu, og þurfa daglega að takast á við þá raun að finna runna eða annan afvikinn stað þar sem það getur í næði gengið örna sinna.

                                                     

Framfarir á þessu sviði hafa verið sorglega litlar á síðustu tveimur áratugum en frá 1990 til 2008 hefur fjölgun þeirra sem hafa aðgang að einfaldri hreinlætisaðstöðu aðeins verið 7% og rétt skriðið yfir 60% af íbúafjöldanum í veröldinni. Eins og nefnt var í síðasta Veftímariti hafa fleiri í fátækum ríkjum aðgang að farsíma en salerni og á því sviði eru framfarir líka miklu meiri.

 

Síðastliðinn laugardag var haldinn í tíunda sinn, svokallaður Klósettdagur, World Toilet Day, til þess að vekja athygli á því ófremdarástandi sem stór hluti mannkyns býr við og jafnframt til að fá hugvitsmenn til þess að leggja höfuðið í bleyti og finna hagkvæmar lausnir, endurhanna klósettið eins og Bill Gates hefur hvatt til. Mannúðarstofnun Gates hjónanna hefur lagt til 3 milljarða dala til vísindamanna við átta háskóla í þessu skyni, þ.e. að hanna og þróa frumgerð af heilsusamlegu klósetti sem notar ekki vatn og kostar minna en 0,05 dollara á dag á dag fyrir hvern notanda.

 

Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það heilbrigðisvanda sem fylgir klósettskorti. Nærtækast er að horfa til barna yngri en fimm ára sem deyja af niðurgangspestum á hverju ári. Þau eru fimm sinnum fleiri en Íslendingar allir. Hálf önnur milljón. Aðeins í sunnanverðri Afríku deyja tvö þúsund börn á dag af niðurgangspestum. Þá er ótalinn annar heilbrigðisvandi sem á rætur í skorti á hreinlætisaðstöðu, barnadauði og sjúkdómar sem tengjast skítugu vatni að ógleymdum þeim illa nýtta tíma sem fer í að sækja vatn, veikindadögum vegna sjúkdóma og fjarvistardögum í skólum. Þeir eru taldir vera 443 milljónir skóladagarnir sem fara í súginn vegna skorts á salernisaðstöðu, að stórum hluta fjarvistir stúlkna þá daga sem þær eru á blæðingum.

 

Off-track, off-target

Að mati samtakanna WaterAid tekur tvær aldir að ná þúsaldarmarkmiðunum um vatn og hreinlæti miðað við hægaganginn síðustu áratugina. Samvæmt þúsaldarmarkmiðunum á að fækka um helming þeim sem hafa ónógan aðgang að vatni og einfaldri hreinlætisaðstöðu. WaterAid hvetur ríkisstjórnir í nýrri skýrslu - Off Track, Off Target - til að verja 3.5 prósentum á fjárlögum til þessa málaflokks. Samtökin segja að vatns- og hreinlætismál hafi orðið hornreka hjá mörgum stjórnvöldum sem leggi megináherslu á heilsu og menntun. Skortur á hreinu vatni og ófullnægjandi hreinlætisaðstaða dragi hins vegar úr félagslegum og efnahagslegum vexti og dragi úr landsframleiðslu sem nemur 5% á ári.

 

Minna má á að sumarið 2010 samþykkti Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ályktun þar sem því var lýst yfir að vatn og hreinlæti væru hluti af mannréttindum.

 

Sub-Saharan sanitation targets "two centuries away"/ IRIN 

-

The world needs more toilets, eftir Jenna Davis/ CNN

-

Water and Sanitation as Human Rights

-

Safe sanitation systems close the loop on poop/ Smart Planet

 

UNICEF-supported sanitation and hygiene initiatives improving living conditions in Uganda  

 

UN rights expert urges countries to raise spending on improving sanitation/ UN

 

Special Coverage: World Toilet Day/ Trust

 

Móðir og barn í Malaví. Ljósm. gunnisal

Skýrsla Save the Children í aðdraganda Busan fundarins

Mikill árangur í ungbarnadauða en samt alltof mörg börn sem deyja

Börnum sem deyja áður en fimm ára aldrei er náð hefur fækkað jafnt og þétt síðastliðin tuttugu ár. Árið 1990 létust 33 þúsund börn dag hvern að jafnaði en þessi tala er komin í 21 þúsund sem í prósentum talið þýðir 35% lækkun í dánartíðni. Seth Berkely yfirmaður GAVI ritar formála í glænýja skýrslu Barnaheilla - Save the Children um þróunarfé og heilbrigðismál og segir að þetta sé mikið afrek, sérstaklega í ljósi þess að fæðingum hafi fjölgað milli ára. Hann segir líka að enn deyi of mörg börn og skammarlega mörg úr sjúkdómum sem þekkt er hvernig á að meðhöndla og enn verra sé að mörg börn deyi úr sjúkdómum sem vitað er hvernig eigi að koma í veg fyrir. Berkley nefnir að örar framfarir í vísindum og tækni, til dæmis í þróun bóluefna, hafi fært heiminum einföld tæki til að afstýra dauða og fötlun.

Herero konur og börn í Namibíu - farsímavæddar. Ljósmynd: gunnisal

Farsímanotkun í Afríku eykst hröðum skrefum og fyrir skömmu leiddi í rannsókn í ljós að Afríka er orðinn annar stærsti markaður í heiminum fyrir farsíma. Asía leiðir sem fyrr en Suður-Ameríka var til skamms tíma í öðru sæti.

Farsímum hefur fjölgað í Afríku um meira en helming á fjórum árum, frá 2007 til 2011, eða úr 283 milljónum í 620 milljónir. Hvergi í heiminum er fjölgun farsíma meiri en í Afríku.

Á síðustu árum hafa orðið miklar verðlækkanir á farsímum og farsímaþjónustu í Afríku, samkeppni er mikil, og þess eru dæmi að verð hafi lækkað um 60% á nokkrum mánuðum. Samhliða þessum vexti í farsímaeign verður farsímaþjónusta fjölbreyttari og nær til sífellt fleiri sviða í samfélaginu eins og eftirfarandi hugtök og nýbreytnin að baki þeirra gefa glöggt til kynna:

• m-agri
• m-banking
•  m-learning
•  m-healht
•  m-women

Africa: Fast-Paced Mobile Growth Continues

The Innovative use of Mobile applications in East Africa/ SIDA

Africa Now the World's Second Largest Mobile Market, Reports GSMA

Mobile Observatory Series /GSM World

Cell Phone Use is Growing in Africa/

Mobile Phones Are Key to a Free Newspaper in Mozambique/ PBS

Hollenska ríkisstjórnin hefur ákveðið að draga verulega úr framlögum til þróunarmála í Úganda vegna meintrar spillingar og ófullnægjandi fjármálastjórnunar. Um er að ræða 18.9 milljónir Bandaríkjadala sem voru eyrnamerktir menntamálum. Jeroen Verheul sendiherra Hollands í Úganda tilkynnti stjórnvöldum í Kampala þessa ákvörðun á dögunum. Hollendingar hafa áður kippt að sér hendinni með fjárveitingar til menntamála í Úganda. Árið 2009 komu í ljós svik í tengslum við innkaup á 459 þúsund námsbókum fyrir allmarga skóla og þá hættu Hollendingar að verja fjármunum í menntamál. Sú ákvörðun var endurskoðuð og fjárveiting barst til málaflokksins í fyrra en nú þykir Hollendingum nóg komið og hætta stuðningi við menntamálin.

Paul Collier hagfræðingur sem var heiðursfyrirlesari á afmælismálþingi um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslendinga á dögunum var gestur Egils Helgasonar í Silfri Egils síðastliðinn sunnudag. Horfið á þáttinn með því að smella á örina og athugið að Collier var síðasti viðmælandi þáttarins.

Svipmyndir frá skólanum í Jangamo. Ljósm. gunnisal

Chamuana skólinn í strjálbýli Jangamo í Inhambane héraðinu er skóli án alls. Nema vitaskuld barna. Þau eru um þrjú hundruð talsins, síbrosandi, kát og hláturmild, og örugglega svöng. Skóli kallast fyrirbærið þótt það sé líkast til að mestu leyti aðeins nafngiftin því hér allsleysið yfirþyrmandi - engin raunveruleg skólahús, hvorki borð né stólar, engin hreinlætisaðstaða sem heitið getur, engar námsbækur, ekkert vatn, engar skólamáltíðir og kannski þrír kennarar, hvítklæddir eins og læknar á stofugangi, fyrir þrjú hundruð krakka. Skólastofurnar þrjár. Já, það þýðir hundrað börn í bekk.

Chamuana skólinn er ekkert einsdæmi. Þúsaldarmarkmiðin hafa ýtt undir skólagöngu barna og fleiri börn en nokkru sinni fyrr eru í skóla, að nafninu til, en það eru áhöld um það hversu mikið þau læra. Námsárangur er víða feimnisorð. Kannanir hafa sýnt að margir nemendur eru ólæsir og óskrifandi eftir 3. bekk, jafnvel 4. bekk og í einhverjum tilvikum að loknum 5. bekk. Það er ekki nóg að hrúga börnum inn í skólastofu, jafnvel þótt kennt sé undir krónum trjánna, ef námið sjálft er aukaatriði.

Veit ekki um Chamuana. Það má vel vera að kennslan þar sé með ágætum, kennararnir dugmiklir lærimeistarar og nemendurnir fróðleiksfúsir en ég verð að viðurkenna að það bærast með mér ákveðnar efasemdir. Aðbúnaðurinn sem börnunum er boðinn er fyrir neðan allar hellur og hér gæti þróunarsamvinna borið ávöxt, eins og dæmi eru um frá Malaví þar sem Íslendingar lögðu sveitafólki í Mangochi héraði stuðning í skólamálum, bæði ytra og innra starf, reistu skólastofur, kennarahús, salerni og "íslensku" skólarnir voru eftirsóttir af kennurum og árangur í námi meiri en í flestum öðrum skólum.

Emelía Francisca Bambo á skólaskrifstofu Jangamo héraðs segir mér að skólarnir í héraðinu séu 51 að tölu, 49 grunnskólar ýmist upp í 5. bekk eða upp í 7. bekk en framhaldsskólarnir aðeins tveir. Nemendafjölinn innan við 30 þúsund. Hún viðurkennir fúslega að margt skorti, ekki aðeins aðbúnað, líka kennara. Á næsta skólaári skortir enn 124 kennara. Hún segir marga skóla enn búa við það að kennslan fari fram úti undir berum himni, undir trjám, og víða séu engin skólahúsgögn, hvorki borð né stólar, hvað þá námsögn eins og bækur, blýantar og stílabækur. Þá sé hreinlætisaðstaðan mikið vandamál og vatnsskortur víða.

Spurð um skólasókn segir hún að 1. til 7. bekkur sé skyldunám en eftirlit með því að börn sæki skóla í mikum molum. Í Mósambík gildir annað viðhorf til barna og skólagöngu en á Íslandi segja túlkarnir mínir, hér er það ekki réttur barnsins til náms sem gildir heldur vald foreldranna yfir börnum sínum. Vilji foreldrar, af einhverjum ástæðum, ekki senda börn í skóla eru þau ekki send í skóla. Punktur.

Emelía á skólaskrifstofunni segir líka að brottfall nemenda sé áhyggjuefni. Alltof mörg börn hætti skyndilega námi. Víða í Afríkuríkjum eru það einkum stúlkurnar sem hætta en Emelía segir brottfallið í Jangamo ekki kynbundið, álíka margir strákar og stúlkur hverfi frá námi. Skýringin sé oftast sú að foreldrarnir ráði ekki fjárhagslega við að greiða námsgögn. Hún nefnir að fyrir tveimur árum hafi brottfall stúlkna verið umtalsvert meira en drengja og brugðist hafi verið við því með valáföngum um hannyrðir og sauma. Ári síðar hafi brottfall pilta aukist verulega.

Stjórnvöld segja menntun lykilatriði í Mósambík á 21. öldinni. Það þurfi að endurheimta tíma borgarstyrjaldar og nýlenduskeiðs þar sem menntun sat á hakanum og vék fyrir öðru sem þá var talið veigameira. Þegar Mósambík fékk sjálfstæði 1975 voru níu af hverjum tíu ibúum ólæsir og hlutfallið hafði lítið breyst tæpum tuttugu árum síðar í lok borgarstríðsins. Síðan þá hefur tekist að toga hlutfallið upp í rúm 50 prósent en víða, eins og til dæmis í Jangamó, er hlutfall ólæsra enn meira. Skólasókn er komin uppí 92% frá 76% árið 2005 og hlutfall útgalda ríksins til menntamála hefur aukist á undanförnum árum og nemur 18% af heildarútgjöldum á næstu tveimur árum. Hins vegar er lítil fjölgun nemenda í framhaldsnámi og enn eru alltof fáir kennarar í starfi miðað við fjölda nemenda.

Þrír ungir háskólanemar voru í ágúst síðastliðnum ráðnir sem starfsnemar Þróunarsamvinnustofnunar Íslands til fjögurra mánaða dvalar í samstarfsríkjum Íslands í þróunarsamvinnu. Þeir dvelja syðra fram í miðjan desember og skrifa til skiptis að beiðni Veftímaritsins um það sem á daga þeirra drífur í samstarfslöndum okkar. Ólöf Steinunnardóttir í Malaví er höfundur þessa pistils.

Ég er búin að vera niður við Apaflóa undanfarna daga og heimsækja nokkra skóla sem eru staðsettir á mjög afskekktu svæði í Mangochi héraði. Flestir þessara skóla bjóða einungis upp á fyrsta til fimmta bekk - sem sagt ekki fullt grunnskólanám þar sem það vantar kennara og húsnæði auk þess sem það eru engin húsgögn í neinum þessara skóla. Í sumum tilfellum hafa nemendur tök á því að ganga 10-20 kílómetra til að komast í sjötta til áttunda bekk en það er löng ganga fyrir börn auk þess sem regntíminn sem fer að byrja núna í lok mánaðarins. Hann stendur að öllum líkindum yfir fram í apríl veldur því að margir nemendur komast ekki í skólann yfir þá mánuði þar sem ár myndast sem ómögulegt er að fara yfir því engar eru brýrnar á þessu afskekta svæði.    

Á undanförnum mánuðum hef ég farið í yfir 20 skóla sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur á einn eða annan hátt stutt fjárhagslega. Ég hef spjallað við nemendur á unglingastigi í flestum þessara skóla en þar eru bekkirnir oft orðnir ansi fámennir þar sem hvatningin að heiman er að öllum líkum frekar takmörkuð. En margir þessara nemenda eiga foreldra sem hvorki kunna að reikna né skrifa og sjá því ekki alltaf tilganginn með því að hvetja börn sín áfram í heimanáminu enda eru verkefnin heimafyrir mörg og tímafrek. Ég spyr oft nemendurna hvað þá langi til að verða þegar þau verða stór og yfirleitt er löng þögn þar til fyrsti nemandinn þorir að segja mér frá hans framtíðar draumum. Sum þeirra vilja verða lögreglumenn, aðrir læknar eða hjúkrunarfræðingar og enn aðrir vilja verða stjórnmálamenn eða forsetar. Það er gaman að gefa þeim tækifæri til þess að láta sig dreyma því ég einhvern meginn efast um það að foreldrar þeirra gefa þeim tækifæri til þess þar sem puðið á akrinum sem og lífsbaráttan, eins harkaleg hún getur orðið, virðist endalaus hér í uppsveitum Malaví.

Ég hef verið að velta fyrir mér hverjar séu fyrirmyndir barna og unglinga hér í Mangochi héraði þar sem dagblöð, útvarp og sjónvarp eru fátíð. Fæst börnin hérna vita mikið um alþjóðlegar fyrirmyndir auk þess sem spilling virðist vera sívaxandi vandamál innan stjórnsýslunnar. 

Það er ekki langt síðan ég heyrði af William Kamkwamba en hann er 24 ára gamall Malavi og fæddur inn í fátæka sjálfþurftarbúskapafjölskyldu eins og svo margir aðrir hér í landi. Hann hefur ekki alltaf átt sjö dagana sæla en gekk meðal annars í gegnum tímabil hungursneyðar þar sem rigningin brást og því var ekki til fjármagn til að kosta hann í framhaldsskóla. Hann lét það þó ekki stoppa sig og sótti bókasafnið í þorpinu sínu stíft en þar var bók sem kenndi meðal annars að virkja vind og með ótrúlegu ímyndunarafli, áræðni og mótor úr gömlum traktor tókst honum það sem flestir í kringum hann töldu óraunhæft - þ.e. að virkja vindinn og nota raforkuna til þess að hlusta á útvarp og hlaða farsíma - þorpinu hans til mikillar ánægju. Ásamt bandarískum blaðamanni gaf hann út bókina The Boy who Harnessed the Wind árið 2009 og hefur síðan þá verið boðinn styrkur til að stunda nám í verkfræði við virtan háskóla í Bandaríkjunum. Hann er sankölluð fyrirmynd fyrir unga Malava en því miður er líklega langt í það að flest börn og unglingar í sveitum Malaví viti af hans framtaki þar sem líf flestra barna og unglinga í Malaví hringsnýst um akurinn, maís uppskeruna og áburð auk þess sem vinnuafl þessara barna er enn sem komið er mjög mikilvægt þar sem meðalaldur Malava er með þeim lægsta sem gerist í heiminum.

Síðustu grein lauk með því að tæplega tíu milljónir króna söfnuðust eftir vel heppnað átak Æskulýðssambands Íslands í árslok 1965 undir kjörorðinu: Herferð gegn hungri. Þeir fjármunir fóru til fiskimannasamfélaga á Madagaskar á vegum FAO, Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. "Þetta frumkvæði æskulýðssámtakanna vakti almenna athygli á vandamálum þróunarlandanna og jók samhug æskufólks með alþýðu þróunarlandanna. Herferð gegn hungri hefur eftir þessa fjársöfnun, einkum beitt starfskrö

Úrklippa úr Morgunblaðinu 9. apríl 1969

ftum sínum að fræðslu um þróunarlöndin í fjölmiðlum og skólum, jafnframt því, sem unnið hefur verið að því að fá hið opinbera til þátttöku í þróunaraðstoðinni. Þá hefur verið reynt að vekja fólk til umhugsunar um þjáningar alþýðu þróunarlandanna og hvetja til aðgerða íslenzkra aðila m.a. með hungurvökum framhaldsskólanema um páskana," skrifa Bjarni Þorsteinsson og Ólafur E. Einarsson í Rétt árið 1971 þegar þeir rifja upp söguna.

Áður en litið er nánar á hungurvökur framhaldsskólanna um páskana 1968 og 1969 er í sögulegu samhengi rétt að nefna áskorun frá ráðstefnu sem Stúdentafélag Háskóla Íslands efndi til í febrúar 1968. "Ísland og þróunarríkin" var yfirskrift ráðstefnunnar og fyrirlesarar þeir Ólafur Björnsson prófessor og Sigurður Guðmundsson skrifstofustjóri. Í ályktun ráðstefnunnar var skorað á Alþingi og ríkisstjórn "að setja hið fyrsta löggjöf um opinbera aðstoð Íslendinga við þróunarlöndin" en þegar hér var komið sögu voru tæplega þrjú ár liðin frá því Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu Ólafs um að kannað yrði á hvern hátt Íslendingar gætu best skipulagt aðstoð við þróunarlöndin.

Nefndin var eins og áður hefur komið fram skipuð að haustlagi 1965. Hún skilaði bráðabirgðaáliti 11. október 1966 og lagði þá til að skipuð yrði sérstök stjórn til þess að fara með og fjalla um þessi mál af Íslands hálfu en lagði jafnframt til að á fjárlögum 1967 yrðu veittar 15 milljónir í þessu skyni. Ekkert varð úr að Alþingi veitti umbeðna fjárhæð og sagan endurtók sig árið eftir. Haustið 1968 barst hins vegar ný áskorun, að þessu sinni frá 125 einstaklingum, á Degi Sameinuðu þjóðanna 24. október og var svohljóðandi: "Við undirrituð beinum þeirri áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar, að á þessum vetri verði með löggjöf hafizt handa um undirbúning að aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Okkur er ljóst, að Ísland á í efnahagserfiðleikum um þessar mundir, en bendum á, að fjölmargar fjölmennar þjóðir í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku eiga við ótrúlega neyð að búa. Við teljum það skyldu íslenzku þjóðarinnar, þrátt fyrir núverandi örðugleika, að hefjast handa og aðstoða þessar nauðstöddu þjóðir."

Fyrirspurn Magnúsar Kjartanssonar

Í framhaldi af þessari áskorun kom málið til umræðu á Alþingi með fyrirspurn frá Magnúsi Kjartanssyni: Hyggst ríkisstjórnin hafa frumkvæði að því að gerð verði áætlun um skipulega aðstoð Íslendinga við fátækar þjóðir og stefnt að því marki, að aðstoðin verði 1% af þjóðarframleiðslunni árlega? Fyrirspurninni svaraði Bjarni Benidiktsson forsætisráðherra meðal annars með því að segja að eðlilegt sé að bíða með tillögugerð og ráðagerðir þangað til fullnaðarálit þeirrar nefndar sem Ólafur Björnsson stýri liggi fyrir. "Út af fyrir sig gæti ég hugsað mér, að hægt væri að koma af stað stofnun til þess að íhuga þessi mál, jafnvel þó að fjárveitingar væru litlar í fyrstu, eins og þær hljóta að vera til að byrja með, eins og nú standa sakir...," sagði forsætisráðherrann. Ólafur Björnsson kom líka í pontu og kvaðst bera höfuðábyrgð á þeim drætti sem orðið hefði hjá nefndinni - og útskýrði ástæður. "Það er tvennt, sem kemur þar til. Í fyrsta lagi mjög breytt viðhorf í efnahagsmálum frá því þessi mál voru til athugunar hjá hv. ríkisstj. veturinn 1966-67 og hjá því verður ekki komizt að taka tillit til þeirra og miða endanlegar till. við það. Í öðru lagi átti ég kost á því í árslok s.l. árs að sitja sem einn af fulltrúum Íslands á þingi Sameinuðu þjóðanna og þá um leið að kynna mér meðferð þessara mála miklu ýtarlegar, en ég hafi átt kost á áður hjá Sameinuðu þjóðunum og viða að mér allmiklu efni um þau atriði, sem mér því miður hefur ekki enn gefizt tími til að ganga alveg frá."

Og Ólafur sagði að mikil átak þyrfti til að upplýsa þjóðina um þessi mál. "Og eitt af því, sem ég tel nauðsynlegt, að menn geri sér ljósara en nú er, að ekki má blanda saman alþjóðlegri líknarstarfsemi og aðstoð við þróunarlöndin, sem mér finnst, að mjög sé nú gert." Síðan gerði hann stuttlega grein fyrir starfsemi FAO og Rauða krossins, en sagði hana ólíka aðstoð við þróunarlöndin. "Aðstoð við þróunarlöndin má að mínu áliti í meginatriðum fyrst og fremst líkja við byggðajafnvægisstefnu á almheimsmælikvarða. Hún er ekki hugsuð eingöngu sem hjálparstarfsemi og sama hugsa ég að gildi raunar um byggðajafnvægisstefnuna hér, að á þá, sem góðs af henni njóta, er ekki litið sem gustukamenn, heldur að það sé í þágu allra..." Magnús Kjartansson lauk umræðunni og sagði það hafa gengið "óþarflega seint" að komast að niðurstöðu og ítrekaði áskorun til ríkisstjórnarinnar að hefja skipulegar aðgerðir.

Hungurvökur

Á vordögum, um páska, bæði árið 1968 og 1969 var efnt til "Hungurvöku" í framhaldssskólum, fyrra árið í Samvinnuskólanum og síðara árið í Menntaskólanum í Reykjavík. Í MR föstuðu nemendur margra framhaldsskóla í borginni í tvo sólarhringa, að frumkvæði framkvæmdanefndar Herferðar gegn hungri, til að "vekja sjálft sig og aðra til umhugsunar um það að ótrúlega stór hópur mannkyns sveltur ennþá," eins og sagði í frásögn Morgunblaðsins 9. apríl 1969. Skipulögð dagskrá var á hungurvökunni, sjö umræðuhópar og fræðsludagskrá í umsjón Ólafs E. Einarssonar og Björns Þorsteinssonar. Morgunblaðið ræddi m.a. við Skúla Möller framkvæmdastjóra Herferðar gegn hungri um framlög Íslands til þróunarmála sem sagði: "Okkar tillaga er fyrst og fremst sú, að það verði sett hér löggjöf um íslenskan hjálparsjóð, og til hans verði veitt fé á fjárlögum. En auðvitað er okkar stefnumark það að það eigi að verja 1 prs. af þjóðarframleiðslunni til þessa starfs, eins og gerist hjá öðrum vel stæðum þjóðum." Og ennfremur ræddi Mogginn við ungan mann í 4. bekk, Ingjald Hannibalsson, sem segir: "Mig langaði að sjá hvernig þetta væri, en vitanlega höfum við samúð með þróunarlöndunum og viljum hjálpa þeim. Hér á hungurvökunni höfum við fræðst mikið um hag þeirra og hann er jafnvel verri en við reiknuðum með, þannig að við forherðumst í afstöðu okkar með þessum þjóðum. Við munum reyna að vinna almenningsálitið með okkur," segir hann.

Í árslok 1969 komu fram frumvarp á þingi um sjóð til aðstoðar við þróunarríkin. Nánar í næstu viku. - Gsal